Gaslighting Ne Demek?

Bir konuşmanın sonunda kendinizi başlangıçtakinden daha kafası karışmış halde buluyor musunuz? Çok net hatırladığınız bir olay için tekrar tekrar “Acaba ben mi yanlış hatırlıyorum?” diye düşünmeye başladıysanız ya da karşınızdaki kişinin davranışlarından rahatsız olduğunuz halde sürekli kendinizi suçluyorsanız, karşınızda basit bir anlaşmazlıktan daha farklı bir iletişim biçimi olabilir. Son yıllarda sık duyulan gaslighting, kişinin kendi algısından, hafızasından veya olayları değerlendirme biçiminden şüphe etmesine yol açan bir psikolojik manipülasyon örüntüsünü anlatır. Amerikan Psikoloji Birliği (APA), kavramı bir kişiyi kendi algılarından, deneyimlerinden veya olayları anlama biçiminden şüphe ettirecek şekilde manipüle etmek olarak tanımlar.

Gaslighting kelimesi sosyal medyada zaman zaman her türlü yalan, tartışma veya kötü davranış için kullanılabiliyor. Oysa kavram bundan daha spesifiktir. Bir kişinin sizinle aynı fikirde olmaması, bir olayı farklı hatırlaması veya tartışma sırasında haksız çıkması tek başına gaslighting değildir. Asıl dikkat edilmesi gereken, kişinin gerçeklik algısını tekrar tekrar zayıflatan ve zaman içinde kendi kararlarına güvenmesini zorlaştıran bir davranış örüntüsünün oluşmasıdır.

Gaslighting Nedir?

Gaslighting, en basit ifadeyle bir kişinin diğerini kendi düşüncelerinden, duygularından, hafızasından veya yaşadığı olayların gerçekliğinden şüphe ettirmeye yönelik manipülatif davranışlarıdır.

Bu süreç çoğu zaman tek bir büyük olayla başlamaz. Küçük inkârlar, konuyu başka yöne çekmeler, duyguları küçümseme veya karşı tarafı sürekli “fazla hassas” olmakla suçlama gibi davranışların tekrar etmesiyle ilerleyebilir. Cleveland Clinic de gaslighting’i tek bir davranıştan ziyade zaman içinde tekrar eden bir manipülasyon örüntüsü olarak ele alıyor.

Örneğin bir kişi size kırıcı bir söz söylediğinde bunu dile getirdiğinizi düşünelim. Karşı taraf:

“Ben öyle bir şey söylemedim.”

demekle kalmayıp ardından:

“Sen zaten her şeyi yanlış hatırlıyorsun.”

“Çok hassassın.”

“Yine olay çıkarıyorsun.”

gibi ifadelerle sürekli sizin algınızı tartışmanın merkezine getiriyorsa, mesele artık yalnızca ne söylendiği konusunda yaşanan bir anlaşmazlık olmayabilir.

Gaslighting’in temel etkisi, tartışılan asıl davranışın geri plana itilmesi ve kişinin zamanla kendi değerlendirmesine güvenmekte zorlanmasıdır.

Gaslighting Kelimesi Nereden Geliyor?

Kavramın kökeni psikoloji literatüründen önce sanat dünyasına dayanıyor. “Gaslighting” adı, İngiliz oyun yazarı Patrick Hamilton’ın 1938 tarihli Gas Light adlı tiyatro oyunundan ve daha sonra çekilen Gaslight filmlerinden geliyor. Özellikle 1944 yapımı film, terimin yaygınlaşmasında önemli bir yere sahip.

Hikâyede bir erkek, eşini kendi akıl sağlığından şüphe ettirmek için çevresindeki gerçekliği sistematik biçimde manipüle eder. Evdeki gaz lambalarının ışığı değiştiğinde kadın bunu fark eder ancak eşi böyle bir değişiklik olmadığını söyler. Benzer olaylar tekrarlandıkça kadın kendi gözlemlerine güvenmemeye başlar. National Domestic Violence Hotline da günümüzde kullanılan kavramın bu hikâyeden geldiğini belirtir.

Bugün “gaslighting” çok daha geniş bir çerçevede kullanılıyor; romantik ilişkilerden aile ilişkilerine, arkadaşlıklardan iş ortamına kadar farklı güç ve iletişim dinamiklerinde görülebiliyor.

Gaslighting Belirtileri Nelerdir?

Gaslighting’i fark etmeyi zorlaştıran noktalardan biri davranışların başlangıçta oldukça sıradan görünebilmesidir. Tek tek ele alındığında her tartışmada karşılaşılabilecek bazı davranışlar, sürekli tekrarlandığında farklı bir tablo oluşturabilir.

Sık karşılaşılan gaslighting davranışları arasında şunlar bulunur:

• Yaşanan olayları sürekli inkâr etmek,
• Karşı tarafın hafızasını sorgulamak,
• Duyguları küçümsemek,
• Konuyu değiştirmek veya soruya cevap vermekten kaçınmak,
• Sorumluluğu karşı tarafa yüklemek,
• Yapılan davranışı önemsiz göstermeye çalışmak,
• Karşı tarafı “fazla hassas”, “abartılı” veya “dengesiz” olmakla suçlamak,
• Söylenen sözleri veya verilen sözleri sonradan inkâr etmek,
• Kişinin yakın çevresinden uzaklaşmasına yol açabilecek davranışlarda bulunmak.

National Domestic Violence Hotline; bilgi vermeyi reddetme, hafızayı sorgulama, konuyu başka yöne çekme, duyguları değersizleştirme ve yaşananları inkâr etmeyi yaygın gaslighting teknikleri arasında sıralıyor.

Koç Üniversitesi Hastanesi’nin konuya ilişkin bilgilendirmesinde de sürekli inkâr etme, kişinin tepkilerini küçümseme, sorumluluğu karşı tarafa yöneltme ve geçmiş olayları farklı biçimde yeniden anlatma gibi davranışlara dikkat çekiliyor.

Gaslighting’e Maruz Kalan Kişi Ne Hisseder?

Gaslighting’in etkisini anlamak için yalnızca karşı tarafın ne söylediğine değil, iletişim sonrasında kişinin kendisini nasıl hissettiğine de bakmak gerekir.

Tekrarlayan manipülasyon sonucunda kişi:

• Kendi kararlarını sürekli sorgulayabilir,
• Çok basit konularda bile onay alma ihtiyacı duyabilir,
• Sık sık özür dileyebilir,
• Tartışmaların ardından ne olduğunu anlamakta zorlanabilir,
• “Belki gerçekten ben abartıyorum” diye düşünmeye başlayabilir,
• Eskisine göre kendine daha az güvenebilir,
• Rahatsız olduğu davranışları çevresine anlatmaktan kaçınabilir.

Cleveland Clinic, gaslighting yaşayan kişilerde sürekli kendinden şüphe etme, kararlarına güvenememe, gereksiz yere özür dileme ve konuşmalardan daha fazla kafa karışıklığıyla ayrılma gibi belirtilerin görülebileceğini belirtiyor. Uzun süreli süreçlerin kaygı ve depresyon gibi ruhsal sorunları ağırlaştırabileceği de ifade ediliyor.

Bu belirtilerin gaslighting’e özgü olmadığını da unutmamak gerekir. Benzer duygular farklı psikolojik veya sosyal sorunlarda ortaya çıkabilir. Bu nedenle birkaç belirtiye bakarak kesin bir değerlendirme yapmak doğru değildir. Koç Üniversitesi Hastanesi de belirtilerin başka psikiyatrik durumlarla ortak özellikler taşıyabileceğine dikkat çekiyor.

İlişkide Gaslighting Nasıl Olur?

Romantik ilişkiler gaslighting kavramının en sık konuşulduğu alanlardan biridir. Özellikle kişinin partnerinin davranışlarını sorguladığında sürekli kendi algısını savunmak zorunda kalması dikkat çekici olabilir.

Örneğin partneriniz önemli bir konuda size verdiği sözü tutmadı ve siz bunu gündeme getirdiniz. Sağlıklı bir tartışmada iki taraf olayın ne olduğunu konuşabilir, farklı hatırladıkları noktaları değerlendirebilir veya hata yapan kişi sorumluluk alabilir.

Gaslighting örüntüsünde ise konuşma şöyle ilerleyebilir:

“Ben sana öyle bir söz vermedim.”

“Sen yanlış anlamışsın.”

“Zaten sürekli kafanda senaryo kuruyorsun.”

“Bunu sorun haline getiren sensin.”

Burada tartışmanın odağı verilen sözden uzaklaşarak sizin hafızanıza, karakterinize veya duygusal tepkinize kayar. Bu durum sürekli tekrarlandığında kişi zamanla gerçekten sorun çıkaran tarafın kendisi olduğuna inanabilir.

Gaslighting Sadece Romantik İlişkilerde mi Görülür?

Hayır. Gaslighting farklı kişiler arasındaki ilişkilerde ortaya çıkabilir.

Aile içinde bir ebeveyn geçmişte yaşanan bir olayı sürekli inkâr edebilir. Arkadaşlık ilişkisinde bir kişi söylediği kırıcı sözleri reddederek diğerinin “fazla alıngan” olduğunu iddia edebilir.

İş hayatında ise bir yönetici daha önce vermediği bir talimatı çalışanına verdiğini savunabilir ve çalışanın hafızasını sorgulayabilir. Benzer şekilde çalışan tarafından dile getirilen bir problemi sürekli “sen yanlış yorumluyorsun” şeklinde küçümsemek de daha geniş bir manipülasyon örüntüsünün parçası olabilir.

Gaslighting’in iş ortamında, aile ilişkilerinde, arkadaşlıklarda ve hatta sağlık hizmetleri bağlamında görülebileceği çeşitli sağlık ve psikoloji kaynaklarında ele alınıyor.

Her Yalan veya Tartışma Gaslighting midir?

Gaslighting konusunda en önemli ayrımlardan biri budur: Her yalan gaslighting değildir.

İnsanlar olayları gerçekten farklı hatırlayabilir. Bir kişi tartışma sırasında savunmaya geçebilir, hatasını kabul etmek istemeyebilir veya yanlış bilgi verebilir. Bunların her biri problemli olabilir ancak otomatik olarak gaslighting anlamına gelmez.

Gaslighting’de önemli olan davranışların tekrar eden bir örüntü oluşturması ve kişinin kendi algısından sistematik biçimde şüphe etmeye başlamasıdır. Cleveland Clinic de kavramın sosyal medyada yalan söyleme, suçluluk hissettirme veya kötü davranış gibi çok daha geniş durumlar için gereğinden fazla kullanıldığına dikkat çekiyor.

Bu nedenle tek bir cümle üzerinden “Bu kişi bana gaslighting yapıyor” demek yerine ilişkinin genel dinamiğine bakmak daha sağlıklıdır.

Gaslighting Yapan Kişi Narsist midir?

Gaslighting ile narsisizm sık sık aynı cümlede kullanıldığı için iki kavram bazen birbirine karıştırılıyor. Ancak bir kişinin gaslighting davranışı göstermesi, o kişiye otomatik olarak narsistik kişilik bozukluğu tanısı konabileceği anlamına gelmez.

Bazı kişilik özellikleri veya öğrenilmiş davranış biçimleri manipülatif iletişimle ilişkili olabilir; fakat psikiyatrik tanılar çok daha kapsamlı değerlendirme gerektirir. Cleveland Clinic de gaslighting davranışının farklı nedenlerle ortaya çıkabileceğini, bazı kişilerin davranışlarının etkisinin farkında bile olmayabileceğini belirtiyor.

Dolayısıyla günlük ilişkilerde davranışı tanımlamak ile bir kişiye psikolojik veya psikiyatrik tanı koymak birbirinden ayrılmalıdır.

Gaslighting ile Nasıl Başa Çıkılır?

Gaslighting yaşadığınızı düşünüyorsanız ilk amaç karşı tarafı tartışmada yenmek değil, kendi algınızı ve sınırlarınızı yeniden sağlamlaştırmak olmalıdır.

Önemli konuşmaların tarihini veya içeriğini not etmek, mesajları saklamak ve olayların hemen ardından ne yaşandığını yazmak daha sonra kendi hafızanızdan şüphe ettiğiniz anlarda yardımcı olabilir. Cleveland Clinic de etkileşimlerin belgelenmesini, tarihlerin not edilmesini ve yazılı iletişimlerin saklanmasını önerilen yöntemler arasında gösteriyor.

Güvendiğiniz kişilerle yaşadıklarınızı paylaşmak da dışarıdan bir bakış açısı sağlayabilir. Uzun süredir devam eden bir ilişkide kendinize olan güveniniz belirgin biçimde azaldıysa veya yaşadığınız durum psikolojik sağlığınızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı profesyonelinden destek almak değerlendirilebilir.

Sınır koymak da önemlidir. Örneğin sürekli aynı döngüye giren bir tartışmada “Bu konuşmayı benim hafızam veya karakterim üzerinden değil, yaşanan olay üzerinden sürdürmek istiyorum” demek konuyu yeniden somut noktaya çekebilir.

Ancak manipülasyon bilinçli, sürekli ve istismar içeren daha geniş bir ilişkinin parçasıysa tek başına iletişim teknikleri sorunu çözmeyebilir. Böyle durumlarda kişinin kendi güvenliğini ve psikolojik iyilik halini önceliklendirmesi gerekir.

Gaslighting’i Fark Etmenin En Önemli Noktası

Gaslighting’i anlamanın yolu tek tek “yasaklı cümleler” aramaktan geçmez. “Çok hassassın” diyen herkes gaslighting yapıyor değildir; “Ben öyle hatırlamıyorum” diyen herkes de manipülatör değildir.

Daha anlamlı soru şudur: Bu ilişkinin içinde zaman geçtikçe kendi hafızanıza, duygularınıza ve karar verme yeteneğinize daha mı az güveniyorsunuz?

Eğer belirli bir kişinin yanında sürekli kendinizi açıklamak, savunmak ve hatta yaşadığınız olayların gerçekten yaşanıp yaşanmadığını kanıtlamak zorunda hissediyorsanız ilişkinin iletişim dinamiğine daha yakından bakmak yararlı olabilir. Gaslighting’in ayırt edici tarafı bir tartışmayı kazanmak değil, zaman içinde karşı tarafın kendi gerçeklik değerlendirmesine olan güvenini aşındırmasıdır.

Google’da Gaslighting Hakkında En Çok Sorulan 10 Soru

1. Gaslighting ne demek?

Gaslighting, bir kişinin başka birini kendi algısından, hafızasından, duygularından veya yaşadığı olayların gerçekliğinden şüphe ettirecek şekilde manipüle etmesini ifade eder.

2. Gaslighting’in Türkçe karşılığı nedir?

Türkçede kavramı birebir karşılayan yerleşmiş tek bir sözcük bulunmuyor. “Gerçeklik algısını manipüle etme”, “psikolojik manipülasyon” veya bazı kaynaklarda kullanılan “algı oluşturma” ifadeleri kavramı açıklamak için tercih ediliyor.

3. Gaslighting nasıl anlaşılır?

Sürekli olayların inkâr edilmesi, hafızanızın sorgulanması, duygularınızın küçümsenmesi, sorumluluğun size yüklenmesi ve zaman içinde kendi kararlarınıza daha az güvenmeye başlamanız önemli işaretler arasında olabilir.

4. Gaslighting örnekleri nelerdir?

“Böyle bir şey hiç olmadı”, “Sen yanlış hatırlıyorsun”, “Her şeyi kafanda kuruyorsun”, “Çok hassassın” gibi ifadeler belirli bir manipülasyon örüntüsü içinde tekrarlandığında gaslighting’in parçası olabilir. Tek başına herhangi bir cümle gaslighting tanımlamak için yeterli değildir.

5. Gaslighting yapan kişi bunu bilinçli mi yapar?

Her durumda kişinin niyetini dışarıdan kesin olarak belirlemek mümkün değildir. Bazı kişiler davranışlarını güç veya kontrol amacıyla bilinçli biçimde kullanabilirken, bazıları öğrendikleri savunmacı iletişim biçimlerinin etkisinin farkında olmayabilir.

6. Gaslighting yapan kişi narsist midir?

Hayır. Gaslighting davranışı tek başına narsistik kişilik bozukluğu göstergesi veya tanısı değildir. Bir kişiye psikiyatrik tanı koymak için uzman değerlendirmesi gerekir.

7. Gaslighting ile manipülasyon arasındaki fark nedir?

Manipülasyon daha geniş bir kavramdır. Gaslighting ise özellikle kişinin kendi algısına, hafızasına ve gerçeklik değerlendirmesine güvenini zayıflatmaya yönelik belirli bir manipülasyon biçimini anlatır.

8. Gaslighting iş yerinde olur mu?

Evet. Yönetici-çalışan veya çalışanlar arasındaki ilişkilerde görülebilir. Örneğin verilen talimatların daha sonra inkâr edilmesi ve çalışanın hafızasının sürekli sorgulanması daha geniş bir gaslighting örüntüsünün parçası olabilir.

9. Gaslighting’e maruz kalan kişi ne yapmalı?

Olayları yazılı şekilde kaydetmek, mesajları saklamak, güvendiğiniz kişilerden dışarıdan görüş almak ve gerektiğinde ruh sağlığı uzmanından destek istemek yararlı olabilir. İstismar veya güvenlik riski söz konusuysa kişinin güvenliğini önceliklendirmesi gerekir.

10. Gaslighting bir psikolojik hastalık mıdır?

Gaslighting kendi başına bir psikiyatrik hastalık veya kişiye konulan klinik tanı değildir; belirli bir manipülatif davranış biçimini tanımlayan bir kavramdır. APA, terimin çoğunlukla gündelik bir psikoloji kavramı olduğunu ancak zaman zaman klinik literatürde de kullanıldığını belirtir.