Nasıl Oluşur, Bulaşır mı, Geçer mi ve Tedavisi Var mı?

Serebral palsi, kişinin hareketlerini, kas kontrolünü, duruşunu ve dengesini etkileyen bir grup nörolojik duruma verilen isimdir. En sık çocukluk döneminde fark edilir ve gelişmekte olan beynin normal gelişiminin bozulması veya beyin dokusunun hasar görmesi sonucunda ortaya çıkar. Bazı çocuklarda belirtiler oldukça hafif olabilirken bazılarında yürüme, konuşma, beslenme ve günlük yaşam aktivitelerinde sürekli desteğe ihtiyaç duyulabilir. CDC, serebral palsiyi çocukluk çağının en yaygın motor engellilik nedeni olarak tanımlıyor.

Serebral palsi hakkında en sık yanlış anlaşılan konulardan biri bulaşıcı olup olmadığıdır. Serebral palsi bir enfeksiyon hastalığı değildir ve bir kişiden diğerine bulaşmaz. Aynı ortamda bulunmakla, temasla, öpüşmeyle, kanla veya solunum yoluyla geçmez. Hastalığın temelinde gelişmekte olan beyinde meydana gelen hasar veya gelişim bozukluğu vardır.

Bir diğer önemli konu ise “Serebral palsi geçer mi?” sorusudur. Serebral palsiye neden olan beyin hasarını tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bugün için bulunmuyor. Buna karşılık erken tanı, fizik tedavi, rehabilitasyon, ilaçlar, konuşma terapisi, yardımcı cihazlar ve gerektiğinde cerrahi sayesinde kişinin hareket kabiliyeti ve bağımsızlığı önemli ölçüde geliştirilebilir.

Serebral Palsi Nedir?

“Serebral” kelimesi beyinle, “palsi” ise kasların kullanılması ve hareket kontrolündeki güçlüklerle ilişkilidir. Serebral palside temel problem kasların kendisinden çok, beynin kasları kontrol eden bölümlerindeki gelişim bozukluğu veya hasarla bağlantılıdır.

Bu nedenle serebral palsiyi bir kas hastalığı olarak düşünmek doğru değildir.

Beyin kaslara hareket komutlarını gönderir. Gelişmekte olan beyindeki hareket ve koordinasyonla ilişkili bölgeler zarar gördüğünde kişi kaslarını istediği şekilde kontrol etmekte zorlanabilir.

Bunun sonucunda;

• kaslarda aşırı sertlik,
• istemsiz hareketler,
• denge ve koordinasyon sorunları,
• yürüme güçlüğü,
• kol veya bacaklarda güçsüzlük,
• duruş bozuklukları

ortaya çıkabilir.

Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye çok değişir. Hafif serebral palsisi bulunan bir kişi bağımsız yürüyebilir ve günlük yaşamını büyük ölçüde kendi başına sürdürebilir. Ağır serebral palside ise tekerlekli sandalye, beslenme desteği veya yaşam boyu bakım gerekebilir.

Serebral Palsi Nasıl Oluşur?

Serebral palsi, gelişmekte olan beynin normal gelişiminin bozulması veya hasar görmesi sonucunda oluşur.

Bu hasar;

anne karnında, doğum sırasında, doğumdan hemen sonra veya beynin gelişiminin devam ettiği erken çocukluk döneminde meydana gelebilir.

CDC verilerine göre serebral palsi vakalarının yaklaşık %85-90’ı doğum öncesi veya doğum sırasında oluşan konjenital serebral palsi grubundadır. Buna rağmen bu vakaların önemli bölümünde tek ve kesin bir neden belirlenemeyebilir.

Eskiden serebral palsinin büyük ölçüde doğum sırasında bebeğin oksijensiz kalması nedeniyle ortaya çıktığı düşünülüyordu. Güncel bilgiler bunun bütün serebral palsi vakalarını açıklamadığını gösteriyor. CDC, doğum sırasında oksijen yetersizliğinin vakaların yalnızca küçük bir bölümünün nedeni olduğunu belirtiyor.

Serebral Palsi Anne Karnında Neden Olabilir?

Serebral palsinin önemli bir bölümü bebek henüz anne karnındayken ortaya çıkan beyin gelişimi sorunlarıyla ilişkilidir.

Olası neden ve risk faktörleri arasında;

• bebeğin beyninin normal gelişmemesi,
• beyne giden kan veya oksijen miktarının azalması,
• bebeğin beyninde kanama veya inme,
• gebelik sırasında geçirilen bazı enfeksiyonlar,
• erken doğum,
• çok düşük doğum ağırlığı,
• ikiz veya çoğul gebelikler

bulunabilir.

Gebelik sırasında sitomegalovirüs, kızamıkçık, suçiçeği ve toksoplazmoz gibi bazı enfeksiyonlar gelişmekte olan bebeğin beynini etkileyebilir. Ancak annenin bu enfeksiyonlardan birini geçirmesi bebeğin kesinlikle serebral palsili olacağı anlamına gelmez; bunlar risk faktörleridir.

Erken Doğum Serebral Palsiye Neden Olur mu?

Prematüre doğum serebral palsi için bilinen önemli risk faktörlerinden biridir.

CDC’ye göre özellikle 32. gebelik haftasından önce dünyaya gelen bebeklerde risk daha yüksektir. Benzer şekilde doğum ağırlığı 2.500 gramın altında olan ve özellikle 1.500 gramın altında doğan bebeklerde risk artmaktadır.

Bunun nedeni prematüre bebeğin beyninin henüz gelişimini tamamlamamış olması ve bu dönemde kanama, enfeksiyon veya oksijenlenme problemleri gibi komplikasyonlara daha hassas olmasıdır.

Ancak erken doğan her bebek serebral palsi geliştirmez. Erken doğum yalnızca riski yükselten faktörlerden biridir.

Doğumda Oksijensiz Kalmak Serebral Palsi Yapar mı?

Evet, ciddi oksijen yetersizliği bazı durumlarda serebral palsiye neden olabilir.

Zor bir doğum sırasında bebeğin beyninin yeterli oksijen alamaması beyin dokusunda hasara yol açabilir. Plasentanın erken ayrılması, rahim yırtılması veya göbek kordonuyla ilgili ciddi problemler gibi doğum komplikasyonları bebeğin oksijenlenmesini bozabilir.

Fakat her serebral palsi vakasını “doğum sırasında oksijensiz kaldı” şeklinde açıklamak tıbben doğru değildir.

Serebral palsi vakalarının önemli bölümü doğum başlamadan önce gelişen olaylarla bağlantılıdır ve bazı kişilerde kesin neden hiçbir zaman tespit edilemez.

Serebral Palsi Doğumdan Sonra Oluşabilir mi?

Evet. Daha küçük bir grup serebral palsi vakası doğumdan sonra meydana gelen beyin hasarına bağlıdır. Buna edinilmiş serebral palsi denir.

Özellikle beynin gelişiminin devam ettiği ilk yıllarda;

• menenjit gibi ciddi beyin enfeksiyonları,
• ciddi kafa travması,
• beyin kanaması veya inme,
• boğulma veya ciddi oksijensiz kalma,
• bazı ağır metabolik problemler

beyinde kalıcı hasara yol açabilir.

Bu durum da bulaşıcı değildir. Örneğin menenjit bulaşıcı bir enfeksiyondan kaynaklanabilir; fakat menenjitin ardından gelişen serebral palsinin kendisi başka bir kişiye bulaşmaz.

Serebral Palsi Bulaşır mı?

Hayır. Serebral palsi kesinlikle bulaşıcı bir hastalık değildir.

Serebral palsili bir kişiyle; aynı evde yaşamak, sarılmak, aynı eşyaları kullanmak, temas etmek, aynı ortamda bulunmak serebral palsinin başka bir kişiye geçmesine neden olmaz.

Serebral palsi virüs veya bakterinin kişiden kişiye yayılmasıyla oluşmaz. Sorun, gelişmekte olan beynin hareket kontrolüyle ilişkili bölümlerindeki gelişim bozukluğu veya hasardan kaynaklanır.

Serebral Palsinin Belirtileri Nelerdir?

Serebral palsi belirtileri çoğu zaman bebek doğduğu anda açıkça görülmez. Çocuğun gelişimi ilerledikçe motor gelişimin beklenenden farklı olduğu fark edilebilir.

En önemli işaretlerden biri hareket gelişim basamaklarının gecikmesidir.

Örneğin çocuk; beklenen dönemde başını tutmakta, dönmekte, oturmakta, emeklemekte, ayağa kalkmakta veya yürümekte gecikebilir.

Diğer olası belirtiler arasında kasların normalden çok sert veya çok gevşek olması, bir kolun veya bacağın diğerinden daha az kullanılması, istemsiz hareketler, titreme, dengesizlik, parmak ucunda yürüme ve koordinasyon güçlüğü bulunabilir.

Örneğin altı aydan küçük bir bebek kucağa alındığında başını geride bırakıyor, aşırı sert veya gevşek hissediliyor ya da bacaklarını sertleştirip çaprazlıyorsa gelişim açısından değerlendirilmesi gerekebilir. Daha büyük bebeklerde yalnızca tek elle uzanma, diğer eli sürekli yumruk şeklinde tutma veya vücudun bir tarafını sürükleyerek emekleme de dikkat çekebilen belirtilerdendir.

Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına serebral palsi tanısı anlamına gelmez. Benzer belirtiler farklı gelişimsel veya nörolojik durumlarda da görülebilir.

Serebral Palsi Sadece Yürümeyi mi Etkiler?

Hayır.

Serebral palsinin temel özelliği hareket ve duruş bozukluğu olsa da bazı kişilerde başka sorunlar da görülebilir.

Bunlar arasında;

• konuşma güçlüğü,
• yutma ve beslenme sorunları,
• görme veya işitme problemleri,
• epileptik nöbetler,
• öğrenme güçlükleri,
• eklem sertlikleri,
• omurga eğrilikleri

yer alabilir.

Burada önemli bir yanlış inanış da düzeltilmelidir: Serebral palsili olmak otomatik olarak zihinsel engel anlamına gelmez.

Bazı serebral palsili kişilerde zihinsel yetersizlik bulunabilirken bazılarının bilişsel gelişimi normal olabilir. Bir kişinin konuşmakta veya hareket etmekte zorlanması, onun söylenenleri anlamadığı anlamına gelmez.

Serebral Palsinin Türleri Nelerdir?

Serebral palsi, baskın hareket bozukluğuna göre birkaç ana tipe ayrılır.

Spastik Serebral Palsi

En sık görülen tiptir. CDC’ye göre serebral palsili kişilerin yaklaşık %80’inde spastik tip görülür. Kas tonusu yüksektir ve kaslar aşırı serttir. Hareket etmek zorlaşabilir.

Etkilenen vücut bölgelerine göre;

hemipleji: vücudun bir tarafının daha fazla etkilenmesi,

dipleji: özellikle bacakların etkilenmesi,

kuadripleji: kollar, bacaklar, gövde ve bazen yüzün daha yaygın etkilenmesi

şeklinde tablolar görülebilir.

Diskinetik Serebral Palsi

Kişi kol, bacak, el, ayak ve bazen yüz hareketlerini kontrol etmekte zorlanabilir. İstemsiz, kıvrılır gibi veya ani hareketler görülebilir.

Kas tonusu zaman zaman çok sert, zaman zaman gevşek hale gelebilir.

Ataksik Serebral Palsi

Denge ve koordinasyon problemleri ön plandadır. Kişi yürürken dengesiz olabilir ve yazı yazmak veya hassas el hareketleri yapmakta zorlanabilir.

Karma Tip Serebral Palsi

Bazı kişilerde birden fazla serebral palsi tipine ait özellikler birlikte bulunabilir. En sık görülen karma yapı spastik ve diskinetik özelliklerin birlikte bulunmasıdır.

Serebral Palsi Nasıl Teşhis Edilir?

Serebral palsi tanısı tek bir kan testiyle konulmaz.

Tanıda çocuğun motor gelişimi, kas tonusu, refleksleri, hareketleri ve duruşu ayrıntılı biçimde değerlendirilir.

CDC’ye göre süreç genellikle;

gelişimsel takip, gelişimsel tarama ve ayrıntılı tıbbi değerlendirmeden oluşur. Gerektiğinde çocuk nörolojisi, gelişimsel pediatri veya çocuk rehabilitasyonu uzmanları değerlendirmeye katılabilir.

Beyin yapısını değerlendirmek amacıyla MR görüntüleme kullanılabilir. Bazı çocuklarda EEG, genetik incelemeler veya metabolik testler de benzer hastalıkları dışlamak ya da altta yatan nedeni araştırmak amacıyla istenebilir.

Tanı çoğunlukla yaşamın ilk bir-iki yılında konulur. Çok hafif vakalarda kesin tanının daha ileri yaşlara kalması mümkündür.

Serebral Palsi Geçer mi?

Serebral palsinin temelindeki beyin hasarı kalıcıdır. Bu nedenle bugün için serebral palsiyi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmuyor.

Ancak bu ifade “hiçbir şey yapılamaz” anlamına gelmez.

Tam tersine özellikle erken dönemde başlanan doğru rehabilitasyonla kişinin; yürüme,  oturma, denge, el kullanımı, konuşma, beslenme ve günlük yaşam becerileri önemli ölçüde geliştirilebilir.

Bazı hafif serebral palsili çocuklar ilerleyen yıllarda bağımsız şekilde yürüyebilir, eğitim alabilir, çalışabilir ve yaşamlarını büyük ölçüde bağımsız sürdürebilir. Daha ağır tabloda ise uzun süreli destek gerekebilir. Serebral palsinin seyri her kişide aynı değildir.

Serebral Palsi İlerleyen Bir Hastalık mı?

Serebral palsinin önemli özelliklerinden biri ilerleyici bir beyin hastalığı olmamasıdır.

Yani serebral palsiye neden olan temel beyin hasarı zaman içerisinde yayılmaya veya sürekli kötüleşmeye devam etmez.

Fakat kişinin yaşaması gereken sorunlar zaman içinde değişebilir.

Örneğin kas sertliği nedeniyle eklemlerde kontraktür gelişebilir, kalça sorunları veya omurga eğriliği ortaya çıkabilir. Büyüyen vücut üzerindeki yükün değişmesi kişinin yürüme biçimini etkileyebilir. Bu nedenle “beyindeki hasar ilerlemiyor” ile “kişinin hiçbir sorunu zamanla değişmez” aynı şey değildir.

Serebral Palsinin Tedavisi Var mı?

Serebral palsiyi tamamen ortadan kaldıran tek bir ilaç veya operasyon bulunmuyor. Tedavinin amacı kişinin mümkün olan en yüksek hareket kapasitesine ve bağımsızlığa ulaşmasını sağlamak, ağrıyı azaltmak ve ikincil sorunları önlemektir.

Tedavi kişiye özel hazırlanır ve çoğunlukla birden fazla uzman birlikte çalışır.

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Fizik tedavi serebral palsi tedavisinin temel parçalarından biridir.

Egzersiz ve germe programları; kas gücünün korunmasına, hareket açıklığının artırılmasına, kas kısalmalarının önlenmesine, denge ve hareket becerilerinin geliştirilmesine yardımcı olabilir.

Bazı kişilerde yürüteç, baston veya ortez gibi yardımcı cihazlardan yararlanılır.

Ergoterapi

Ergoterapi, kişinin günlük yaşam aktivitelerini mümkün olduğunca bağımsız yapabilmesini amaçlar.

Giyinme, yemek yeme, tuvalet kullanma, yazı yazma veya okul aktiviteleri gibi günlük beceriler üzerinde çalışılabilir.

Konuşma ve Dil Terapisi

Konuşma güçlüğü bulunan kişilere konuşma terapisi uygulanabilir.

Konuşmanın çok zor olduğu durumlarda resimler, işaret dili veya konuşma üreten elektronik cihazlar gibi alternatif iletişim yöntemlerinden yararlanılabilir.

Yutma problemi bulunan çocuklarda da konuşma ve yutma terapistlerinin desteği gerekebilir.

İlaç Tedavisi

Kasların aşırı sert olduğu bazı hastalarda kas gevşetici ilaçlar kullanılabilir.

NHS, baklofen gibi ilaçların veya belirli kas gruplarındaki sertliği geçici olarak azaltmak amacıyla botulinum toksini enjeksiyonlarının kullanılabileceğini belirtiyor. Epilepsi varsa nöbet önleyici ilaçlar, ağrı veya diğer eşlik eden problemler için de farklı tedaviler uygulanabilir.

Bu ilaçlar serebral palsiyi ortadan kaldırmaz; belirli belirtileri kontrol etmeye yardımcı olur.

Cerrahi Tedavi

Bazı hastalarda kas, tendon, kemik veya eklem sorunları için ameliyat gerekebilir.

Cerrahi özellikle ciddi kas kısalmaları, kalça çıkığı, skolyoz veya hareketi ciddi ölçüde sınırlayan ortopedik problemlerde gündeme gelebilir. Seçilmiş hastalarda bacaklardaki spastisiteyi azaltmaya yönelik selektif dorsal rizotomi gibi yöntemler de kullanılabilir.

Her serebral palsili çocuk ameliyat olmak zorunda değildir. Cerrahi kararı hastanın durumuna göre uzman ekip tarafından verilir.

Tedaviye Erken Başlamak Neden Önemli?

Çocukluk döneminde beynin öğrenme ve uyum sağlama kapasitesi yüksektir. Bu nedenle serebral palside gelişimsel problemleri mümkün olduğunca erken fark etmek önem taşır.

CDC, erken tanı ve erken müdahalenin serebral palsili kişilerin yaşamını iyileştirebildiğini ve rehabilitasyonun tanı kesinleşmeden önce bile bazı durumlarda başlatılabileceğini belirtiyor.

Özellikle prematüre doğan, çok düşük doğum ağırlığı bulunan veya doğum sonrası ciddi nörolojik sorun yaşayan bebeklerin gelişiminin düzenli takip edilmesi önemlidir.

Serebral Palsili Çocuk Yürüyebilir mi?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur.

Serebral palsinin şiddeti çok değişken olduğu için bazı çocuklar normalden biraz farklı biçimde de olsa bağımsız yürüyebilir. Bazıları ortez, baston veya yürüteç kullanabilir. Daha ağır serebral palsisi bulunan kişiler ise tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duyabilir.

Çocuğun ileride yürüyüp yürüyemeyeceği; beyin hasarının bulunduğu bölgeye, serebral palsinin tipine, etkilenen kas gruplarına, eşlik eden hastalıklara ve rehabilitasyona verdiği yanıta göre değişebilir. Bu nedenle başka bir serebral palsili çocukla karşılaştırma yapmak yanıltıcıdır.

Serebral Palsili Kişiler Ne Kadar Yaşar?

Yaşam beklentisi serebral palsinin ağırlığına ve eşlik eden sağlık sorunlarına göre değişir. NHS, serebral palsili çocukların büyük bölümünün yetişkinliğe ulaştığını ve bazılarının onlarca yıl boyunca yaşamını sürdürebildiğini belirtiyor. Hafif serebral palsili birçok kişi bağımsız ve aktif bir yaşam sürdürebilir.

Ağır serebral palside ise ciddi yutma problemleri, solunum sorunları, epilepsi veya ileri düzey hareket kısıtlılığı gibi eşlik eden durumlar sağlık risklerini artırabilir.

Serebral Palsi Önlenebilir mi?

Serebral palsinin bütün vakalarını önlemek mümkün değildir. Bunun önemli nedenlerinden biri bazı vakalarda kesin sebebin bilinmemesidir.

Buna karşılık gebelik takibinin düzenli yapılması, bazı enfeksiyonların önlenmesi, anne ve bebeğin sağlık sorunlarının zamanında tedavi edilmesi, yenidoğandaki ağır sarılığın geciktirilmeden değerlendirilmesi ve çocukluk döneminde ciddi kafa travmalarının önlenmesi bazı risklerin azaltılmasına yardımcı olabilir. CDC, özellikle edinilmiş serebral palsiye yol açabilen bazı enfeksiyon ve yaralanmaların önlenebilir olduğunu belirtiyor.

Serebral Palsi Hakkında Bilinmesi Gereken En Önemli Noktalar

Serebral palsi bulaşıcı değildir ve başka bir kişiden kapılmaz. Gelişmekte olan beynin hasar görmesi veya normal gelişiminin bozulması sonucunda ortaya çıkar.

Serebral palsiye yol açan beyin hasarı ilerleyici değildir; ancak kas, eklem ve hareketle ilişkili sorunlar yaş ilerledikçe değişebilir.

Bugün için serebral palsiyi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi bulunmuyor. Bununla birlikte erken fizik tedavi ve rehabilitasyon, ergoterapi, konuşma terapisi, ilaç tedavileri, yardımcı cihazlar ve gerektiğinde cerrahi, kişinin hareket kapasitesini ve bağımsızlığını önemli ölçüde artırabilir.

Bir bebeğin motor gelişiminde belirgin gecikme, vücudunun bir tarafını diğerinden çok daha az kullanma, aşırı kas sertliği veya gevşekliği, istemsiz hareketler ya da oturma ve yürüme gibi gelişim basamaklarında belirgin gecikme fark edilirse “biraz daha büyüsün geçer” diye beklemek yerine çocuk doktoru veya çocuk nörolojisi uzmanına başvurmak daha doğru olur. Erken değerlendirme, serebral palsi olsun veya olmasın gelişimsel bir problemin zamanında fark edilmesini sağlayabilir.

Bu içerik genel sağlık bilgilendirmesi amacıyla hazırlanmıştır. Belirti gösteren bir çocuk için tanı veya tedavi kararı, çocuk nörolojisi ve ilgili uzmanların muayenesiyle verilmelidir.