Diyabet Nedir?
Tip 1’den Gebelik Diyabetine Kadar Bilmeniz Gereken Her Şey
Diyabet sözcüğünü hepimiz duyuyoruz. “Şekerim var” diyen bir akraba, kan şekeri ölçen bir komşu, tatlıyı geri çeviren bir arkadaş… Ama bu konuyu araştırmaya başladığımda, diyabet hakkında bildiğimi sandığım şeylerin aslında yüzeyde kaldığını fark ettim. Çoğumuz diyabeti tek bir hastalık sanıyoruz. Oysa diyabetin birbirinden oldukça farklı birçok tipi var ve her birinin nedeni, belirtileri ve tedavisi ayrı.
Bu yazıda diyabeti bütün yönleriyle anlatmaya çalıştım: ne olduğunu, hangi tiplerinin olduğunu, hangi belirtilere dikkat etmek gerektiğini, kimlerin risk altında olduğunu ve nasıl yönetildiğini. Türkiye’nin bu konuda Avrupa’da ilk sırada olduğunu düşününce, bu bilgilerin hepimiz için ne kadar önemli olduğu ortaya çıkıyor.
Diyabet Nedir?
Diyabet, kan şekeri seviyesinin, yani kan glukoz düzeyinin olması gerekenden yüksek seyrettiği ciddi bir sağlık sorunudur. Diyabetin birkaç farklı tipi var ve kişinin hangi tipe sahip olduğuna göre hem nedenler hem de belirtiler değişiyor.
Diyabetin merkezinde insülin var. İnsülin, pankreasın doğal olarak ürettiği bir hormon. Görevi, kandaki şekeri (glukozu) alıp hücrelere taşımak ve böylece vücudumuza enerji sağlamak.
Süreç şöyle işliyor: Bir şey yiyip içtiğimizde, aldığımız karbonhidratlar bir şeker türü olan glukoza dönüşüyor. İnsülin de burada bir anahtar gibi çalışıyor: hücrelerin kapısını açıyor ve şekerin içeri girmesini sağlıyor. Ben bu benzetmeyi çok anlaşılır buluyorum. Anahtar yoksa ya da kilide uymuyorsa kapı açılmıyor.
Diyabette tam olarak bu oluyor. Şeker hücrelere giremediği için kanda birikiyor. Zamanla yüksek kan şekeri, beyinden ayaklara kadar vücudun birçok bölgesinde sorunlara yol açabiliyor.
Diyabet Tedavisinin Temel Amacı
Diyabet tedavisinin amacı, kan şekerini belirli bir hedef aralıkta tutmak. Bunun için şunlar önemli:
- Mümkün olduğunca aktif kalmak
- Sağlıklı beslenmek
- Düzenli sağlık kontrollerine gitmek
Bazı kişilerin bunlara ek olarak insülin ya da başka ilaçlar kullanması ve kan şekerini düzenli olarak ölçmesi gerekiyor. Kan şekerini etkileyen çok fazla etken olduğu için dengeyi tutturmak bazen zor olabiliyor. Ama diyabetle dolu dolu bir hayat yaşamak mümkün. Bence buradaki anahtar cümle şu: Vücudunuzu dinledikçe ve onu tanıdıkça, size neyin iyi geldiğini öğrenebilirsiniz.
Küçük bir not: Yurt dışı kaynaklarda kan şekeri değerlerinin “mmol/L” birimiyle verildiğini görürsünüz. Türkiye’de ise mg/dL kullanılır. Çevirmek için mmol/L değerini 18 ile çarpmak yeterli. Örneğin bir ölçüm cihazında görünen 9,0 mmol/L, bizdeki yaklaşık 162 mg/dL’ye karşılık gelir.
Türkiye’de Diyabet Ne Kadar Yaygın?
Bu konuyu yazarken en çok şaşırdığım rakamlar Türkiye’ye ait olanlar oldu. Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun 2025 Diyabet Atlası’na göre Türkiye’de 20–79 yaş arasındaki yetişkinlerin yüzde 16’sından fazlası, yani yaklaşık 9,6 milyon kişi diyabetle yaşıyor. Bu oranla Türkiye Avrupa’da ilk sırada. Kabaca söylersek, sokakta gördüğümüz her altı yetişkinden biri diyabetli.
Daha da düşündürücü olan, diyabetlilerin önemli bir kısmının hastalığından habersiz olması. Türkiye’deki geniş çaplı çalışmalar, diyabetli bireylerin yaklaşık yarısının hastalığını bilmediğini gösteriyor. Aşağıda anlatacağım belirtileri ve risk faktörlerini bilmek bu yüzden çok önemli.
Diyabetin En Yaygın Belirtileri: 4T Kuralı
Diyabetin, özellikle de Tip 1 diyabetin en sık görülen belirtileri İngilizcede “4T” olarak özetleniyor. Bu harfler İngilizce kelimelerden geliyor ama Türkçede de akılda kalıcı bir liste oluşturuyor:
1. Tuvalet (Toilet): Sık İdrara Çıkma
Normalden daha sık idrara çıkma ihtiyacı. Özellikle geceleri sık sık tuvalete kalkmak dikkat edilmesi gereken bir işaret.
2. Susuzluk (Thirsty): Geçmeyen Susama Hissi
Normalden çok daha fazla susamak ve ne kadar su içilse de bu susuzluğun bir türlü giderilememesi.
3. Yorgunluk (Tired): Enerji Eksikliği
Normalden daha yorgun hissetmek ve kendinde enerji bulamamak. Hücreler şekeri enerjiye çeviremeyince bu çok anlaşılır bir sonuç.
4. Zayıflama (Thinner): İstemsiz Kilo Kaybı
Hiçbir çaba göstermeden kilo vermek ve bu yüzden daha zayıf görünmek.

Dikkat Edilmesi Gereken Diğer Diyabet Belirtileri
4T’nin dışında şu işaretler de diyabete işaret edebilir:
- Genital bölgede kaşıntı ya da mantar enfeksiyonu (kandidiyaz)
- Kesik ve yaraların normalden geç iyileşmesi
- Bulanık görme
- Sinirlilik, çabuk öfkelenme
Bu belirtilerden birini ya da birkaçını kendinizde fark ederseniz beklemeden aile hekiminize başvurmanızı öneririm. Basit bir kan testi çoğu zaman durumu netleştirmeye yetiyor.
Diyabetin Risk Faktörleri
Tip 1 diyabet herkeste gelişebilir. Ama anne, baba ya da kardeşlerinizden birinde Tip 1 diyabet varsa, sizin riskiniz de biraz daha yüksek olabilir.
Tip 2 diyabette ise devreye giren birçok etken var:
- Yaş: Yaş ilerledikçe diyabet riski artıyor, özellikle 40 yaşından sonra. İngiltere’deki verilere göre Afrika-Karayip, Siyahi Afrikalı ya da Güney Asya kökenli kişilerde risk 25 yaşından itibaren artmaya başlıyor.
- Aile öyküsü: Yakın bir aile üyenizde Tip 2 diyabet varsa, sizde de gelişme olasılığı daha yüksek.
- Kilo: Fazla kilolu ya da obez olmak riski artırıyor.
- Yaşam tarzı: Ne kadar hareketsiz (sedanter) bir hayat sürerseniz riskiniz o kadar büyüyor. Masa başı işlerin ve uzun ekran sürelerinin hayatımızın merkezine oturduğunu düşününce, bu madde bence hepimizi ilgilendiriyor.
- Cinsiyet: Erkekler kadınlara göre daha fazla risk altında.
- Diğer etkenler: Örneğin yüksek tansiyon ya da yüksek kolesterol.
Önemli: Pankreasınızla ilgili bir sorununuz varsa (geçmişte ya da şu anda), bunu mutlaka doktorunuza söyleyin. Böylece doktorunuz Tip 3c diyabet açısından risk altında olduğunuzu bilir. Tip 3c’yi aşağıda ayrıntılı anlattım.
Tip 1 Diyabet
Tip 1 diyabette vücut insülin üretemez. Bu yüzden kandaki glukoz düzeyi çok yükselir. Tip 1 diyabeti olan kişilerin kan şekerini kontrol altında tutmak için her gün insülin kullanması gerekir.
Tip 1 diyabet çoğunlukla çocuklarda ve genç yetişkinlerde başlar, ama her yaşta ortaya çıkabilir. Anne, baba, erkek ya da kız kardeşinizde Tip 1 diyabet varsa sizin riskiniz biraz daha yüksektir.
Şu an için Tip 1 diyabetin bir tedavisi yok, ama yönetilebilir bir hastalık. Yönetimin temelinde şunlar var:
- Kan şekerini düzenli olarak ölçmek
- Ne yiyip içtiğini takip etmek
- Kullanılan insülin miktarını buna göre ayarlamak
Tip 1 diyabeti önlemek mümkün değil, çünkü nedeni bağışıklık sistemindeki bir sorun. Yani bu hastalık yanlış beslenmenin ya da hareketsizliğin sonucu değil. Bunu özellikle vurgulamak istiyorum, çünkü toplumda Tip 1 diyabetlilere “çok şeker yemişsin” gibi haksız yorumlar yapılabiliyor.
İngiltere’de tanı konmuş diyabetlilerin yaklaşık %8’i Tip 1 diyabetli. Yani diyabetlilerin büyük çoğunluğu başka tiplere, özellikle Tip 2’ye sahip.
Tip 2 Diyabet
Tip 2 diyabette kan şekeri iki nedenden yükselir: Ya vücut yeterince insülin üretmez ya da üretilen insülin düzgün çalışmaz. İkinci duruma insülin direnci deniyor.
Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi başka sağlık sorunlarına yol açabiliyor:
- Kalp krizi
- İnme (felç)
- Göz sorunları
- Böbrek sorunları
- Ayak sorunları
Bu yüzden düzenli sağlık kontrollerine gitmek, aktif kalmak, sağlıklı beslenmek ve sağlıklı bir kiloyu korumak için elinizden geleni yapmak çok önemli. Bazı kişilerin insülin dahil ilaç kullanması ve kan şekerini düzenli olarak ölçmesi de gerekebilir.
Tip 2 Diyabet Yıllarca Fark Edilmeyebilir
Tip 2 diyabetin en sinsi yanı bu bence. Belirti vermediği ya da belirtileri gözden kaçtığı için yıllarca teşhis edilmeden kalabiliyor. Türkiye’de diyabetlilerin neredeyse yarısının hastalığından habersiz olması bu durumun en somut örneği.
Tip 2 Diyabet Sadece Kilolu İnsanlarda mı Görülür?
Hayır. Bu çok yaygın bir yanılgı. Fazla kilo ve obezite, etnik köken gibi risk faktörlerinden biri, ama Tip 2 diyabet yalnızca kilolu kişileri etkilemiyor. Risk 40 yaşından sonra artıyor. İngiltere’de yapılan gözlemlere göre Afrika-Karayip, Siyahi Afrikalı ya da Güney Asya kökenli kişilerde risk 25 yaşından itibaren yükseliyor.
Tip 2 Diyabette Remisyon Mümkün mü?
Tip 2 diyabetin bir tedavisi yok. Ama bazı kişiler diyabetlerini remisyona sokabiliyor. Remisyon, kan şekerinin şeker düşürücü ilaçlara gerek kalmadan uzun süre güvenli, diyabet olmayan bir düzeye dönmesi demek.
Remisyondayken diyabetin vücuda zarar verme riski azalıyor. Ama bunu doğru anlamak gerekiyor:
- Remisyon diyabetin sonsuza kadar geçtiği anlamına gelmiyor. Kan şekeri yeniden yükselebilir.
- Düzenli kontrollere gitmeye ve diyabete bağlı komplikasyonları tedavi etmek ya da yönetmek için gereken desteği almaya devam etmek gerekiyor.
- Yine de remisyondaki kişilerin kendini daha iyi hissetme ve uzun vadede sağlığında iyileşme görme olasılığı daha yüksek.
- Remisyon herkes için mümkün olmayabilir.
Tip 3c Diyabet
Tip 3c diyabeti bu yazıyı hazırlarken ben de ilk kez bu kadar ayrıntılı öğrendim ve çok az bilinen bir tip olduğunu fark ettim.
Tip 3c diyabet, pankreas hasar gördüğünde ve vücut için yeterli insülin üretemediğinde ortaya çıkıyor. Tip 3c diyabeti olan kişilerde pankreas, besinleri sindirmek için gereken enzimleri de üretmeyi bırakabiliyor.
Tip 3c diyabet yalnızca pankreası etkileyen bir hastalık ya da durum sonucunda gelişiyor. İlişkili olduğu durumlardan bazıları:
- Akut ya da kronik pankreatit (pankreas iltihabı)
- Pankreas kanseri
- Kistik fibrozis
- Hemokromatozis (vücutta aşırı demir birikimi)
Pankreasın ameliyatla alınması ya da pankreasın başka bir nedenle zarar görmesi de Tip 3c diyabete yol açabiliyor.
Ekzokrin Pankreas Yetmezliği (EPY)
Tip 3c diyabeti olan kişilerde pankreas, besinleri sindirmek için gereken enzimleri veremeyebiliyor. Bu duruma ekzokrin pankreas yetmezliği (İngilizcede PEI) deniyor ve pankreasın düzgün çalışmadığını gösteriyor. Dikkat edilmesi gereken belirtiler:
- Hiçbir çaba göstermeden kilo vermek
- Karın ağrısı
- Normalden daha yorgun hissetmek
- Sık gaz çıkarmak
- İshal
- Yağlı görünümlü dışkı
- Hipoglisemi, yani düşük kan şekeri
Bu belirtilerden herhangi birini fark ederseniz ya da içinize kurt düşerse doktorunuzla konuşun.
Tip 3c Neden Sık Yanlış Teşhis Ediliyor?
Şu anda Tip 3c diyabet hakkında farkındalık oldukça düşük. Bu yüzden yanlış teşhis konabiliyor ve kişi örneğin Tip 2 diyabetli sanılabiliyor. Daha önce pankreasınızla ilgili bir sorun yaşadıysanız doktorunuzdan Tip 3c diyabet açısından da kontrol edilmeyi isteyebilirsiniz.
Tip 3c Diyabet Nasıl Yönetilir?
Tip 3c diyabeti yönetmek zor olabiliyor. Mevcut kılavuzlar, Tip 3c diyabetin Tip 2 diyabet gibi metformin ya da insülin ile tedavi edilmesini öneriyor. Tedavi pankreasın ne kadar hasar gördüğüne bağlı.
- Metformin: Genellikle kan şekerini kontrol altına almak için ilk başlanan ilaç. Vücudun ürettiği insülinin daha iyi çalışmasına yardım ediyor ve böylece kan şekerini düşürüyor.
- İnsülin: Metformin kan şekerini yönetmeye yetmezse ve kilo kaybı sürüyorsa insüline geçiliyor. Tip 3c diyabetlilerin çoğu, Tip 2 diyabetlilere kıyasla daha erken bir aşamada insüline ihtiyaç duyuyor.
- Takip: Metformin işe yarıyorsa, insüline geçmek gerekip gerekmediğini görmek için altı ayda bir kontrole gitmek gerekiyor.
Sağlık ekibiniz büyük olasılıkla beslenmeniz ve yaşam tarzınızda yapmanız gereken değişiklikleri de sizinle konuşacak. Bu, besinleri sindirmeye yardımcı bir tedaviyi (pankreatik enzim desteği) de içerebilir. Bir diyetisyene yönlendirilmeniz de mümkün.
Diyabetin Nadir Görülen Tipleri
Tip 1, Tip 2 ve gebelik diyabeti en çok bilinenler. Ama daha az görülen başka diyabet tipleri de var. Bunları bilmek özellikle doğru teşhis açısından önemli.
MODY (Gençlerde Görülen Erişkin Tipi Diyabet)
MODY, İngilizce “Maturity Onset Diabetes of the Young” ifadesinin kısaltması. Tek bir gendeki mutasyondan (değişiklikten) kaynaklanıyor.
- Bu gen mutasyonunu taşıyan bir ebeveynin her çocuğunun mutasyonu kendisine geçirme olasılığı %50.
- Mutasyonu alan çocukta genellikle 25 yaşından önce MODY gelişiyor. Bu kişinin kilosundan, yaşam tarzından ya da etnik kökeninden bağımsız.
MODY’nin temel özellikleri:
- 25 yaşından önce diyabet tanısı almak
- Ebeveynlerden birinin diyabetli olması
- Ailede iki ya da daha fazla kuşakta diyabet bulunması
- Her zaman insülin tedavisi gerektirmemesi
MODY, Tip 1 ve Tip 2’ye göre çok nadir. Uzmanların tahminine göre İngiltere’deki diyabetlilerin yalnızca %1–2’si MODY’li. Gençlerde görülen ve ailede kuşaktan kuşağa geçen diyabet durumlarında doktorların MODY’yi de akılda tutması bu yüzden önemli.
Yenidoğan (Neonatal) Diyabeti
Yenidoğan diyabeti, altı aylıktan küçük bebeklerde teşhis edilen nadir bir diyabet tipi. Tip 1 diyabetten farklı, çünkü otoimmün bir hastalık değil.
İnsülin üretimini etkileyen bir gendeki değişiklikten kaynaklanıyor ve kan şekerinin çok yükselmesine yol açıyor. Yenidoğan diyabeti olan bebeklerin yaklaşık %20’sinde kas güçsüzlüğü, öğrenme güçlüğü gibi gelişimsel gecikmeler ve epilepsi de görülüyor.
Yenidoğan diyabetinin iki tipi var:
- Geçici yenidoğan diyabeti: Kalıcı değil, genellikle bebek 12 aylık olmadan düzeliyor. Ama çoğunlukla ileride, genellikle ergenlik yıllarında yeniden ortaya çıkıyor. Vakaların %50–60’ını oluşturuyor.
- Kalıcı yenidoğan diyabeti: Ömür boyu sürüyor. Vakaların %40–50’sini oluşturuyor.
Wolfram Sendromu
Wolfram sendromu, genellikle bir tür diyabet (diabetes mellitus) de dahil olmak üzere birçok soruna yol açan nadir bir genetik bozukluk. Bu sendromdaki diyabet Tip 1 diyabet gibi tedavi ediliyor, ama aslında nadir görülen monogenik (tek genden kaynaklanan) bir diyabet türü.
Wolfram sendromlu kişilerin çoğunda diyabet gelişiyor. Yarısında ise bundan tamamen farklı bir durum olan diabetes insipidus da ortaya çıkıyor. Adı benzese de diabetes insipidus kan şekeriyle ilgili değil. İsim benzerliği yüzünden bu iki durum sık karıştırılıyor.
Kistik Fibrozise Bağlı Diyabet
Kistik fibrozisli kişilerde en sık görülen diyabet tipi bu. Kistik fibrozisli biri Tip 1 ya da Tip 2 diyabet de geliştirebilir, ama kistik fibrozise bağlı diyabet ayrı bir durum. Hem Tip 1 hem de Tip 2 diyabetin özelliklerini taşıyor, ancak nasıl geliştiği ve nasıl tedavi edildiği konusunda farklılıkları var.
Steroide Bağlı Diyabet
Steroid ilaçlar (kortizon gibi) kan şekerini yükseltebiliyor. Steroid kullanan bazı kişilerde bu yüzden diyabet gelişiyor. Bu durum, zaten Tip 2 diyabet açısından yüksek risk taşıyan kişilerde daha sık görülüyor. Uzun süre kortizon kullanmanız gerekiyorsa kan şekerinizi düzenli kontrol ettirmenizi öneririm.
LADA (Erişkinlerde Gizli Otoimmün Diyabet)
LADA, İngilizce “Latent Autoimmune Diabetes in Adults” ifadesinin kısaltması. Tip 1 ile Tip 2 diyabetin ortasında yer alan bir diyabet tipi olarak tanımlanıyor, çünkü bazı yönleriyle Tip 1’e, bazı yönleriyle Tip 2’ye benziyor. Bu yüzden zaman zaman Tip 1,5 diyabet olarak da anılıyor.
Gebelik Diyabeti (Gestasyonel Diyabet)
Gebelik diyabeti, hamileliğin herhangi bir döneminde ortaya çıkabilen ve genellikle hiçbir belirti vermeyen bir diyabet tipi.
Gebelik diyabeti, hamilelik sırasında gelişen ve genellikle doğumdan sonra kaybolan yüksek kan şekeri. Gebeliğin her döneminde görülebilir, ama ikinci ve üçüncü üç aylık dönemde daha sık. Vücut, hamileliğin getirdiği ek ihtiyacı karşılayacak kadar insülin üretemediğinde ortaya çıkıyor.
Gebelik diyabeti hamilelik sırasında ve doğumdan sonra hem anne hem bebek için sorunlara yol açabilir. Ama erken fark edilip iyi yönetildiğinde bu riskler azaltılabiliyor.
Gebelik Diyabeti İçin Risk Faktörleri
Her kadında gebelik diyabeti gelişebilir. Ancak şu durumlarda risk daha yüksek:
- 40 yaşın üzerinde olmak
- Vücut kitle indeksinin (VKİ) 30’un üzerinde olması
- Daha önce 4,5 kg veya daha ağır bir bebek doğurmuş olmak
- Önceki bir gebelikte gebelik diyabeti geçirmiş olmak
- Anne, baba ya da kardeşlerden birinin diyabetli olması
- Güney Asya, Siyahi, Afrika-Karayip ya da Orta Doğu kökenli olmak
- Mide bypass’ı ya da başka bir kilo verme ameliyatı geçirmiş olmak
Orta Doğu kökeninin listede yer alması bence Türkiye’de yaşayan bizler için de dikkat çekici. İngiltere’de bu risk faktörlerinden birini taşıyan kadınlara gebelik diyabeti taraması öneriliyor.
Gebelik Diyabetinin Belirtileri
Gebelik diyabeti genellikle belirti vermiyor ve çoğu vaka ancak taramalarda kan şekerinin yüksek çıkmasıyla fark ediliyor. Kan şekeri çok yükselirse bazı kadınlarda şu belirtiler görülebilir:
- Artan susama hissi
- Normalden daha sık idrara çıkma
- Ağız kuruluğu
- Yorgunluk
- Bulanık görme
- Genital bölgede kaşıntı ya da mantar enfeksiyonu
Ama bu belirtilerin çoğu hamilelikte zaten sık görülüyor ve her zaman yüksek kan şekerine işaret etmiyor. Sizi endişelendiren bir belirti varsa doktorunuzla ya da ebenizle konuşun.
Gebelik Diyabeti Hangi Sorunlara Yol Açabilir?
Gebelik diyabeti olan kadınların çoğu sağlıklı bir hamilelik geçiriyor ve sağlıklı bebekler dünyaya getiriyor. Yine de gebelik diyabeti şu sorunlara neden olabiliyor:
- Bebeğin normalden büyük olması: Doğumda zorluklara yol açabilir, doğumun suni sancıyla başlatılması ya da sezaryen gerekme olasılığını artırır.
- Polihidramniyoz: Rahimde bebeği çevreleyen amniyon sıvısının fazla olması. Erken doğum sancılarına ya da doğumda sorunlara yol açabilir.
- Erken doğum: Gebeliğin 37. haftasından önce doğum.
- Preeklampsi: Gebelikte yüksek tansiyona neden olan ve tedavi edilmezse hamilelikte komplikasyonlara yol açabilen bir durum.
- Bebekte düşük kan şekeri ya da sarılık: Doğumdan sonra bebeğin kan şekerinin düşmesi ya da cildinin ve gözlerinin sararması. Hastanede tedavi gerektirebilir.
- Bebeğin kaybı (ölü doğum): Nadir olsa da görülebiliyor.
Gebelik diyabeti geçirmek, ileride Tip 2 diyabet gelişme riskini de artırıyor.
Gebelik Diyabeti Tanısı: Şeker Yükleme Testi (OGTT)
İngiltere’deki uygulamada doğum öncesi ilk kontrolde ebe ya da doktor size bazı sorular sorarak gebelik diyabeti açısından yüksek risk taşıyıp taşımadığınızı değerlendiriyor. Bir ya da daha fazla risk faktörünüz varsa size bir tarama testi öneriliyor: oral glukoz tolerans testi (OGTT). Bizde bu teste halk arasında “şeker yükleme testi” deniyor.
Test yaklaşık iki saat sürüyor ve şöyle yapılıyor:
- Sabah, 8–10 saatlik açlığın ardından kan veriliyor. Bu süre boyunca genellikle su içilebiliyor, ama hastanenize danışmak en doğrusu.
- Ardından şekerli bir içecek veriliyor.
- İki saat dinlendikten sonra vücudunuzun glukozla nasıl başa çıktığını görmek için yeniden kan alınıyor.
OGTT, gebeliğin 24. ile 28. haftaları arasında yapılıyor. Daha önce gebelik diyabeti geçirdiyseniz OGTT size daha erken, ilk doğum öncesi kontrolden kısa süre sonra öneriliyor. Bu ilk test normal çıkarsa 24–28. haftalarda bir OGTT daha yapılıyor.
Türkiye’de durum nasıl? Bizde gebelik diyabeti taraması yalnızca risk grubundakilerle sınırlı değil. Gebeliğin 24–28. haftaları arasında tüm gebelere şeker yükleme testi öneriliyor ve bu öneri Sağlık Bakanlığı tarafından da destekleniyor. Yüksek risk taşıyan gebelerde test daha erken dönemde yapılabiliyor. Uygulamada iki yöntem var:
- Tek aşamalı yöntem: 75 gram glukozlu test. En az 8 saatlik açlıktan sonra açken, 1. saatte ve 2. saatte kan şekeri ölçülüyor.
- İki aşamalı yöntem: Önce 50 gramlık bir tarama testi yapılıyor, gerekirse ardından 100 gramlık yükleme testi uygulanıyor.
Hangi yöntemin uygulanacağına doktorunuz karar veriyor. Sosyal medyada bu testle ilgili zaman zaman korkutucu iddialar dolaşıyor. Benim tavsiyem, testin gerekliliğini doktorunuzla konuşmanız ve kulaktan dolma bilgilere göre karar vermemeniz.
Gebelik Diyabeti Nasıl Tedavi Edilir?
Gebelik diyabetiniz varsa, kan şekerinizi kontrol altında tutarak hamilelikte ve doğumda sorun yaşama olasılığını azaltabilirsiniz.
- Evde ölçüm: Size bir kan şekeri ölçüm cihazı verilir. Böylece tedavinin etkisini kendiniz takip edebilirsiniz.
- Beslenme: Beslenmenizde değişiklik yapmak kan şekerinizi düşürmeye yardım eder.
- Hareket: Daha aktif olmak da kan şekerini düşürür. Yürüyüş, yüzme ve gebe yogası gibi hafif aktiviteler işe yarayabilir. Daha önce yapmadığınız bir aktiviteye başlamadan önce doktorunuza ya da ebenize mutlaka danışın.
- İlaç: Bu değişiklikler kan şekerinizi yeterince düşürmezse ilaç kullanmanız gerekir. Bu ilaç tablet ya da insülin iğnesi olabilir.
Gebelik diyabetiniz varsa hamileliğiniz ve doğumunuz boyunca olası sorunlara karşı daha yakından izlenirsiniz.
Gebelik Diyabetinde Doğum Zamanı
Gebelik diyabeti olan kadınların 41. haftadan önce doğum yapması öneriliyor. Doğum kendiliğinden başlamazsa suni sancıyla başlatılması ya da sezaryen önerilebilir. Sizin ya da bebeğinizin sağlığıyla ilgili endişeler varsa ya da kan şekeriniz iyi kontrol edilemediyse doğum daha erken planlanabilir.
Gebelik Diyabetinin Uzun Vadeli Etkileri
Gebelik diyabeti genellikle doğumdan sonra geçiyor. Ama gebelik diyabeti geçiren kadınlarda şu riskler artıyor:
- Sonraki gebeliklerde yeniden gebelik diyabeti
- Tip 2 diyabet
Bu yüzden doğumdan 6–13 hafta sonra diyabet açısından bir kan testi yaptırmanız gerekiyor. Sonuç normal çıkarsa bu testi yılda bir tekrarlamalısınız. Yüksek kan şekeri belirtileri (sık idrara çıkma, aşırı susama, yorgunluk gibi) yaşarsanız bir sonraki testi beklemeden aile hekiminize gidin. Kendinizi iyi hissetseniz bile bu testleri ihmal etmeyin.
Hamilelik planlıyorsanız: Daha önce gebelik diyabeti geçirdiyseniz ve yeniden hamile kalmayı düşünüyorsanız, öncesinde diyabet açısından kontrol yaptırdığınızdan emin olun.
Bu yazıyı hazırlarken en çok aklımda kalan şey, diyabetin “tek tip” bir hastalık olmadığı oldu. Bir yanda bağışıklık sisteminden kaynaklanan ve önlenemeyen Tip 1 var. Bir yanda yaşam tarzıyla yakından ilişkili ve bazen remisyona girebilen Tip 2 var. Bir de pankreas hasarından kaynaklanan Tip 3c, kuşaktan kuşağa geçen MODY ve hamilelikte ortaya çıkıp çoğu zaman sessiz seyreden gebelik diyabeti var.
Türkiye’de her altı yetişkinden birinin diyabetli olduğunu ve bu kişilerin önemli bir kısmının hastalığından habersiz olduğunu düşününce, en basit ama en etkili adımın düzenli kontrol olduğuna inanıyorum. 4T belirtilerini aklınızda tutun, risk faktörlerinizi bilin ve şüphelendiğiniz anda aile hekiminize başvurun.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili kararları mutlaka doktorunuzla birlikte verin.
Kaynaklar
- Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF), IDF Diabetes Atlas, 11. Baskı (2025): https://diabetesatlas.org
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Diabetes – Fact Sheet: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD), Diabetes Mellitus ve Komplikasyonlarının Tanı, Tedavi ve İzlem Kılavuzu: https://temd.org.tr
- İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, TURDEP-II Sonuçlarının Özeti: https://cdn.istanbul.edu.tr/statics/istanbultip.istanbul.edu.tr/wp-content/uploads/attachments/021_turdep.2.sonuclarinin.aciklamasi.pdf
- Diabetes UK, Types of Diabetes: https://www.diabetes.org.uk
- NHS, Gestational Diabetes: https://www.nhs.uk/conditions/gestational-diabetes/